2026-yil 9-oktyabr kuni Oslodan xabar keldi: Norvegiya Nobel qoʻmitasi Tinchlik mukofotini 85 yoshli janubiy afrikalik huquqshunos Navi Pillayga berishini eʼlon qildi. Qoʻmita uni xalqaro huquq va tinchlikni mustahkamlashga qoʻshgan hissasi uchun taqdirladi. Bu qaror dunyoning koʻplab rahbarlari va huquq himoyachilari tomonidan olqishlandi, ammo Isroil va AQSh hukumati tomonidan keskin tanqid qilindi.
Mukofot qanday eʼlon qilindi
Mukofot eʼlon qilinishi arafasida Nobel Tinchlik mukofoti uchun 287 nomzod koʻrsatilgani, ulardan 208 tasi shaxslar, 79 tasi tashkilotlar ekani maʼlum edi (nomzodlar roʻyxati Vikipediyada jamlangan). Gʻolibni qoʻmita raisi Jørgen Watne Frydnes Oslodan eʼlon qildi.
CBS News maʼlumotiga koʻra, qoʻmita rasmiy asosnomada mukofot Pillayga «tinchlik va xalqaro huquqni rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari uchun» berilganini yozdi. Al Jazeera esa qoʻmita u urush jinoyatlari, insoniyatga qarshi jinoyatlar va genotsid uchun javobgarlikka tortilishini taʼminlashga yordam berganini taʼkidlaganini yozdi. Mukofot miqdori Al Jazeera maʼlumotiga koʻra 12 million Shvetsiya kronasi (taxminan 1,2 million AQSh dollari), topshirish marosimi 10-dekabrda Oslodagi marosimda boʻlib oʻtadi.
Qiziq tafsilot: CBS News yozishicha, qoʻmita boshida Pillay bilan bogʻlana olmagan. Keyinroq u Germaniyaning Nyurnberg shahridan video orqali murojaat qildi va xabarni dastlab hazil deb oʻylagani, sudyalar faqat qonunni faktlarga qoʻllashini, shuning uchun «jasorat» soʻzi unga notanish tuyulganini aytdi. Al Jazeera esa u mukofotni xalqaro jinoyatlardan omon qolganlarga bagʻishlashini yozdi.
Navi Pillay kim
Navanetham Pillay 1941-yil 23-sentyabrda Durban shahrida hind-tamil oilasida tugʻilgan. Vikipediyadagi maʼlumotga koʻra, bobo-buvilari 1890-yillarda Natal shakar plantatsiyalariga shartnoma asosida ishlash uchun Hindistondan olib kelingan, otasi avtobus haydovchisi boʻlgan, oilada sakkiz bola oʻsgan. Oilasi qizlarning ham oʻqishiga alohida ahamiyat bergan.
U Natal universitetida bakalavr (1963) va huquq darajasini (1965) olgan, keyinchalik Harvard huquq maktabida magistr va huquq fanlari doktori darajasini qoʻlga kiritgan. Maʼlumotlarga koʻra, u Harvardda huquq doktori darajasini olgan birinchi janubiy afrikalik boʻlgan. Kvazulu-Natal universiteti Pillayning bitiruvchisi sifatida uning yutugʻini rasmiy bayonotda eʼtirof etdi.
Aparteid davridagi yuristdan xalqaro sudyagacha
1967-yilda Pillay Natal viloyatida oʻz yuridik amaliyotini ochgan birinchi oq tanli boʻlmagan ayol boʻldi. Keyingi oʻn yillar davomida u aparteidga qarshi kurashgan faollarni himoya qildi, qamoqxonalardagi qiynoqlar va yomon sharoitlarni fosh etdi. 1973-yilda u Robben orolidagi siyosiy mahbuslar, jumladan Nelson Mandela uchun advokat bilan uchrashish huquqiga erishdi. Mandelaning oʻzi 1995-yilda uni Janubiy Afrika Oliy sudiga nomzod qilib koʻrsatdi va Pillay bu sudning birinchi oq tanli boʻlmagan ayol sudyasi boʻldi.
Xalqaro darajada u Ruanda boʻyicha xalqaro jinoiy tribunalda sakkiz yil (1995–2003) sudya boʻlib ishladi, 1999–2003-yillarda uning raisi edi. Tribunalning Akayesu ishida zoʻrlash va jinsiy zoʻravonlik genotsid hamda insoniyatga qarshi jinoyat sifatida tan olindi. Bu sud amaliyotida muhim burilish boʻldi. 2003-yilda u Xalqaro jinoiy sud (ICC)ning dastlabki sudyalaridan biri sifatida saylanib, Apellyatsiya palatasida ishladi.
2008–2014-yillarda Pillay BMT Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissari lavozimida ishladi. 1992-yilda esa ayollar huquqlarini himoya qiluvchi Equality Now tashkilotini asosiy asoschilar qatorida tuzgan edi.
Nima uchun aynan u tanlandi
Qoʻmita raisi Frydnes tanlovni xalqaro huquqiy tizim hozirda jiddiy bosim ostida ekani bilan bogʻladi. CBS News yozishicha, u xalqaro tizimni va uning institutlarini buzishga urinayotganlarga bu qaror bilan xabar yetkazilayotganini taʼkidladi. Euronews ham raisning Pillayni jasorat va halollik bilan yanada keng qamrovli global huquqiy tartibga yoʻl ochgan shaxs sifatida taʼriflaganini yozdi.
Boshqacha aytganda, mukofot bitta voqea uchun emas, balki butun hayotiy faoliyat uchun berildi: aparteid davridagi himoyachilikdan tortib, urush jinoyatlari uchun sud jarayonlari va BMTdagi rahbarlikkacha. Hozirda u Xalqaro sud (ICJ)da Gambiya tomonidan Myanmaga qarshi qoʻzgʻatilgan, rohinja genotsidiga oid ishda ad hoc sudya vazifasini bajaradi.
Eng munozarali sahifa: Falastin boʻyicha tergov
Pillayning karerasidagi eng bahsli bosqich BMTning Falastin hududlari boʻyicha Mustaqil xalqaro tergov komissiyasiga rahbarlik qilgan davri boʻldi. Komissiya 2024-yilda 7-oktyabr hujumlaridan keyingi voqealarda Hamas ham, Isroil ham urush jinoyatlari sodir etganini aniqladi. 2025-yil sentyabrida esa Gʻazodagi Isroil harakatlari genotsid belgilariga ega degan xulosaga keldi. Isroil rasmiylari bu xulosalarni va Pillayning oʻzini keskin tanqid qiladi.
Dunyo qanday javob berdi
Qoʻllab-quvvatlaganlar. BMT Bosh kotibi Antonio Guterres mukofotni xalqaro huquq, qonun ustuvorligi va inson huquqlarini himoya qiluvchilarning barchasiga hurmat deb baholadi. Volker Türk, BMT Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissari, bu mukofot oʻz xavfsizligiga xavf ostida ishlaydigan inson huquqlari himoyachilarini ham eʼzozlashini taʼkidladi. Bu maʼlumotlar BMT Yangiliklar xizmati va boshqa nashrlarda keltirilgan.
Janubiy Afrika prezidenti Cyril Ramaphosa uning jasorati va halolligini, adolat yoʻlidagi umrbod xizmatini yuksak baholadi. Yevropa Komissiyasi raisi Ursula von der Leyen uni taʼqib qilinganlar himoyachisi, qonun ustuvorligi bayroqdori deb atadi, Yevropa Ittifoqining tashqi siyosat boshligʻi Kaja Kallas esa Pillay adolat va tinchlik intilishi bir ekanini koʻrsatganini yozdi. Ispaniya bosh vaziri Pedro Sánchez ham uning ishini olqishladi. Germaniya kantsleri Friedrich Merz hukumati vakili Germaniya xalqaro huquq va adolat tomonida mustahkam turishini bildirdi.
Inson huquqlari tashkilotlari ham qoʻshildi. Human Rights Watch ijrochi direktori Philippe Bolopion Pillay Janubiy Afrika, Ruanda, bosib olingan Falastin hududlari va BMTning inson huquqlari tuzilmasidagi faoliyati bilan katta taʼsir koʻrsatganini aytdi. Amnesty International bosh kotibi Agnès Callamard esa xalqaro adolatga hujumlar kuchaygan bir paytda bundan yaxshi tanlov boʻlishi mumkin emasligini yozdi. Falastin hokimiyati tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Omar Awadallah mukofot genotsid va aparteid qurbonlarini eʼzozlashini bildirdi.
Isroil Tashqi ishlar vazirligi qarorni keskin qoraladi: u mukofotni Isroilga qarshi nafratni qonuniylashtirish uchun qurolga aylantirish deb atadi. Bosh vazir Benjamin Netanyahu Nobel qoʻmitasi axloqiy yoʻnalishini yoʻqotganini yozdi. Oradan bir necha soat oʻtib, AQSh Davlat kotibi Marco Rubio Xalqaro jinoiy sudga qarshi yangi sanksiyalar eʼlon qildi va uni AQSh suvereniteti uchun xavf deb atadi (CBS News maʼlumoti). Pillayning oʻzi esa xalqaro huquq va ICC siyosiy hujumlarga uchrayotganini ogohlantirdi.
Uppsala universiteti tadqiqotchisi Ashok Swain, Al Jazeera maʼlumotiga koʻra, mukofot yerdagi vaziyatni oʻzgartirmasligini, ammo hozirgi sharoitda uning xabari muhimligini taʼkidladi.
Mukofot nimani oʻzgartiradi
Nobel Tinchlik mukofoti kuch ishlatmaydi, sanksiya joriy qilmaydi va sud qarorini bajarmaydi. Biroq u jamoatchilik eʼtiborini jalb qiladi. Aynan shu bois bu yilgi tanlov xalqaro huquqiy tizimning kelajagi haqidagi bahsni yana qizitdi: bir tomon uni dunyo tartibining zaruriy asosi deb biladi, boshqasi esa uni siyosiy qurol sifatida koʻradi.
Pillay uchun esa bu mukofot yarim asrlik faoliyatining eʼtirofi. Aparteid davrida kichik huquqiy amaliyotdan boshlagan ayol bugun dunyoning eng nufuzli mukofotlaridan birini oldi. Uning hikoyasi, hatto baholari turlicha boʻlsa-da, huquq va adolat yoʻlidagi sabr-toqatning timsoli sifatida eslanadi.
Maqola 2026-yil 9–10-oktyabr holatiga ochiq manbalarga tayanib tayyorlandi. Yuqoridagi iqtiboslar manba nashrlarda keltirilgan eʼlon va bayonotlarning qisqartirilgan mazmunidir, vaziyat oʻzgarishi bilan maʼlumotlar yangilanishi mumkin.
